Strata ukochanego zwierzęcia bywa bolesna, a radzenie lub nieradzenie sobie z nią u każdego z nas może wyglądać inaczej. Nawet jeśli nie opiekujemy się własnym zwierzakiem, otaczają nas inni, którzy współdzielą codzienność z czworonogami. Strata może nastąpić nagle, a przypływ trudnych emocji zaskoczyć. Jak wspierać innych w okresie żałoby po zwierzęciu? Jak pozwolić sobie na przyjęcie pomocy od bliskich? Na te pytania odpowiadamy w ramach projektu Akademia Esthima.
Żałoba po stracie
Żałoba jest procesem, który może być bardzo indywidualny i przebiegać w sposób falowy, ze zmiennie nasilonym konfrontowaniem się ze stratą. To czas, w którym przystosowujemy się do życia bez obecności tego, który pożegnaliśmy. Rozmowa z osobą pogrążoną w smutku może wydawać się trudna, ale jest w stanie przynieść wiele dobrego.
Co jest najważniejsze we wspieraniu innych po stracie? Jak pisze na blogu Instytutu Dobrej Śmierci Kamila Midor: „Szacunek, empatia i cierpliwość. Na pewno też umiejętność słuchania. Musimy zwracać uwagę na to, w jakiej jesteśmy sytuacji i czy danym stwierdzeniem nie urazimy kogoś, zwłaszcza w niedługim czasie po śmierci, kiedy emocje są świeże i jeszcze nienazwane. Niestety często z obawy przed tym, że kogoś zranimy, wolimy unikać tematu albo nawet samej osoby. Mimo że nasze intencje nie były złe, rezultat wcale nie jest dobry – osoba w żałobie może poczuć się zapomniana, opuszczona, nieważna”.
Sprawdź: Moje zwierzę umarło, co dalej?
Towarzyszenie osobie w żałobie
Wsparcie osoby w żałobie powinno skupiać się na obecności i dostępności, szczególnie emocjonalnej. Jak tłumaczy Kamila Midor, jeśli osoba w żałobie nie będzie gotowa na spotkanie lub rozmowę, należy okazać jej szacunek, dać przestrzeń i spróbować za jakiś czas. „Nie zrażajmy się, nie obrażajmy się. Pomyślmy o cierpieniu psychicznym jak o cierpieniu fizycznym – kiedy mocno boli nas głowa albo mamy gorączkę, to zwykle nie mamy ochoty się z nikim widywać. Z cierpieniem psychicznym bywa podobnie – czasem po prostu mamy potrzebę bycia samemu czy samej. Kiedy jednak osoba w żałobie poczuje, że potrzebuje obecności kogoś bliskiego, może obawiać się tego, że przytłoczy tego kogoś swoją rozpaczą i nie będzie chciała mu „zawracać głowy” – dodaje. Pomoc w żałobie to także niesienie ulgi, choćby drobnymi przysługami, jak zrobienie zakupów czy pomoc w sprzątaniu, a także analiza zachowań i uczuć oraz reagowanie na każdą zmianę stanu psychofizycznego osoby w żałobie. Przedłużająca się żałoba powinna budzić niepokój – wymaga zwykle interwencji psychoterapeuty.
Sprawdź: Dlaczego strata zwierzęcia jest tak bolesna?
Pomoc w żałobie
Pomoc w żałobie po stracie zwierzęcia powinna koncentrować się na uczuciach związanych z utraconym pupilem i normalizacji doznań – wyjaśnianiu, że to, co czuje osoba w żałobie jest naturalne. Powinniśmy wspierać proces akceptowania bólu, samotności i poczucia opuszczenia. Może on obejmować przepracowanie relacji ze zmarłym zwierzęciem czy dotyczące go wspomnienia. Jako towarzysze cudzej żałoby powinniśmy tworzyć warunki i atmosferę do swobodnej rozmowy i wyrażania uczuć, bez oceniania i upominania. Naturalną reakcją na stratę jest płacz, więc osoba w żałobie powinna mieć możliwość płaczu bez poczucia wstydu za swoje emocje.
Jak wspierać bliskich po śmierci zwierzęcia?
Bądź blisko
Spędźmy czas z osobą pogrążoną w żałobie i powiedzmy, że jesteśmy gotowi towarzyszyć jej w tym bolesnym i niespokojnym czasie. Nie musimy na siłę szukać odpowiednich formułek – gdy nie wystarczą słowa, sama obecność czy przytulenie wyrażą troskę najlepiej.
Uszanuj uczucia
Według Anji Franczak, towarzyszki w żałobie i ekspertki Akademii Esthima, najważniejsze to dostrzec i respektować ból osoby pogrążonej w żałobie: „Widzę, że to jest dla ciebie bardzo trudne” jest bardziej wspierającym zdaniem niż „Będzie dobrze”.
Pozwól się wypłakać
Ważne jest, aby osoba pogrążona w żałobie mogła płakać i mówić o swoich uczuciach bólu i niepokoju bez obawy oceniania i usłyszenia, że „musi wziąć się w garść”. Z czasem pogodzi się z sytuacją, ale najpierw będzie mieć potrzebę ją omówić i opłakać.
Pozwól się wypowiedzieć
Osobom w otoczeniu osoby pogrążonej w żałobie może być trudno pojąć, dlaczego ona ciągle mówi o tych samych rzeczach. Jest to część procesu radzenia sobie z żalem i należy do niej zachęcać. Jeśli nie wiemy, co powiedzieć, warto być szczerym i to oznajmić. Osoba przeżywająca stratę powinna mieć szansę opowiedzenia nam, o czym chce, pielęgnując pamięć o ukochanym zwierzęciu. Nie bójmy się rozmawiać i wymawiać imienia tego, który odszedł. Wspominajmy wspólnie najlepsze chwile spędzone z pupilem.
Pamiętaj o empatii
„Zapewnimy wsparcie, jeśli otwarcie przyznamy, że też jesteśmy bezradni wobec śmierci, ale jesteśmy w tej sytuacji razem i wspólnymi siłami przetrzymamy trudny czas” – tłumaczy towarzyszka w żałobie. Warto pamiętać, że święta i rocznice (nie tylko śmierci, ale także urodzin czy adopcji) mogą okazać się szczególnie bolesne i być w tych trudnych chwilach obok osoby potrzebującej wsparcia.
Zapytaj, jak pomóc
Możemy nie wiedzieć, czego potrzebuje osoba pogrążona w żałobie, dlatego warto o to zapytać. Może okazać się, że niezwykle cenna będzie pomoc w codziennych czynnościach – sprzątaniu, robieniu zakupów czy opiece nad dziećmi.
Czego nie robić?
Nie poganiaj
Każdy powinien mieć wystarczająco dużo czasu na przeżycie żałoby. Niektórzy mogą szybko przezwyciężyć stratę, ale u innych trwa to znacznie dłużej. Nie powinniśmy oczekiwać zbyt wiele i zbyt szybko od pogrążonego w żałobie bliskiego. Taka osoba potrzebuje czasu, aby odpowiednio zaadaptować się do nowej sytuacji i przepracować stratę, co może być istotne dla uniknięcia problemów w przyszłości. Przedłużająca się, kilkuletnia żałoba, może jednak wymagać wsparcia psychoterapeuty lub psychiatry.
Nie dawaj nieproszonych rad
Często za szybko dajemy porady, które przez osoby w żałobie mogą być odbierane jako nietaktowne. Nie mówmy: „Zaraz będziesz mieć nowego kotka” czy „Dużo jest równie ładnych psów tej rasy” – to nie przynosi pocieszenia. „Współczesna kultura, skupiona na sprawczości i szukaniu pozytywów, tym razem nie działa” – zauważa Anja Franczak.
Nie szukaj pozytywnych stron doznanej straty
Szukanie pozytywnych stron doznanej straty, używając stwierdzeń takich jak: „przynajmniej żył trzynaście lat”, „przynajmniej całe życie nie chorował”, „przynajmniej odszedł we śnie” może przysporzyć więcej cierpienia.
Nie porównuj
Nie należy porównywać sposobów, w jaki ludzie przeżywają swój smutek – każdy ma prawo do przeżywania go po swojemu. Porównywanie cudzych przeżyć może być równoznaczne z odbieraniem prawa do indywidualnego przechodzenia przez proces żałoby.
Czego nie mówić osobie w żałobie po zwierzęciu?
Wiedząc, że bliska osoby mierzy się z okresem żałoby po pożegnaniu pupila, warto wykazać się empatią i w odpowiedni sposób udzielić jej wsparcia. Próba łagodzenia czyjegoś bólu może prowadzić do stwierdzeń nieakceptujących cudzych uczuć i umniejszających im. Okazywanie wsparcia powinno iść w parze z okazaniem akceptacji stanu, w którym znajduje się osoba pogrążona w żałobie. Osoba pogrążona w żałobie powinna móc płakać i mówić o swoich uczuciach bólu oraz niepokoju bez obawy oceniania i usłyszenia, że „musi wziąć się w garść”.
Czego nie mówić osobie w żałobie po zwierzęciu?
- Możesz mieć nowe zwierzę.
- To był tylko pies/kot/ptak/chomik.
- Może przygarniesz kolejnego psa/kota?
- Mogło być gorzej. Mogłaś stracić bliskiego człowieka.
- Przecież to był tylko zwierzak.
- Wszystko dzieje się po coś.
- Twój pies / kot jest teraz w lepszym miejscu.
- Ona / on już nie cierpi.
- Przynajmniej długo żył / żyła.
- Trzymaj się.
- Musisz być silny / silna.
- Nie płacz. Weź się w garść.
- Mruczek na pewno nie chciałby, żebyś teraz płakała.
- Zaraz będziesz mieć nowego kotka.
- Jest dużo innych, równie pięknych psów tej rasy.
- Takie rzeczy się zdarzają.
- Każdy kiedyś kogoś traci.
- Bóg / los tak chciał.
- Jesteś przewrażliwiona / przewrażliwiony.
- Z czasem będzie lepiej.
- Czas wziąć się w garść.
- Czas zamknąć ten rozdział i przestać przejmować się przeszłością.
Sprawdź: Czego nie mówić osobie w żałobie?
Co mówić osobie w żałobie?
Nie da się uniwersalnie określić, co powiedzieć bliskiej osobie trwającej w żałobie. Każdy rodzaj wsparcia słownego zależy od tego, kim jest ona dla nas i jaką relację z nią tworzymy.
Słowa, które mogą być pomocne:
- Wiem, jak ważny był dla Ciebie Mruczuś.
- Zdaję sobie sprawę, jaką rolę w Twoim życiu odgrywała Lola.
- Opowiedz mi więcej o Puszku.
- Za czym tęsknisz, wspominając Reksa?
- Masz pełne prawo czuć się tak, jak się czujesz.
- Mogę sobie tylko wyobrazić, jak cierpisz. Jestem przy Tobie.
- Chciałabym / chciałbym znaleźć właściwe słowa, ale nie potrafię. Pamiętaj, że jestem tutaj dla ciebie.
- Daj mi znać, jeśli jest coś, co mogłabym / mógłbym zrobić.
- Jestem obok, możesz mi o wszystkim opowiedzieć.
- Zawsze możesz ze mną o nim / o niej porozmawiać.
- Chcesz o nim / o niej porozmawiać?
- Daj sobie czas.
- Jak się dzisiaj masz? / Jak się dziś czujesz?
- Przykro mi, że przez to przechodzisz.
- Wygląda na to, że to dla Ciebie ogromna strata.
- Widzę, że trwasz w żałobie.
- Przykro mi.
- Jakie wywołuje to w Tobie uczucia?
- Wyobrażam sobie, że jest Ci ciężko. Powiedz, jak mogę Ci pomóc?
- Bardzo mi przykro z powodu Twojej straty. Pamiętaj, że jestem tu, żeby Cię wesprzeć.
- Jestem przy Tobie. Możesz na mnie liczyć.
- Czy mogę się do Ciebie odezwać za kilka dni i sprawdzić jak się masz?
- Chcę, żebyś wiedziała / wiedział, że nie zapomniałam / nie zapomniałem o Twojej stracie. Wciąż jestem gotowa / gotów, aby Ci pomóc.
Jak żyć po stracie zwierzęcia?
Pomoc w okresie żałoby może przybrać wiele form. Oto rady, którymi warto podzielić się z osobą po stracie pupila.
Miej obok siebie bliskie osoby
Nie muszą niczego komentować, ani w niczym doradzać. Wystarczy, że są obok nas, czujemy ich obecność oraz wsparcie.
Proś o pomoc i ją przyjmuj
Przyjaciele i rodzina mogą chcieć nam pomóc, ale nie wiedzieć, czego potrzebujemy albo jak o to zapytać. Dobrze jest być konkretnym w określaniu swoich potrzeb i mieć przygotowaną listę rzeczy, w których mogą nam pomóc. Może to być nawet wysłuchanie wspomnień o ukochanym pupilu.
Dołącz do grupy wsparcia
Grupa wsparcia daje szansę rozmowy z innymi, którzy współdzielą doświadczenia i uczucia. Dzięki temu mogą zaoferować zarówno emocjonalne, jak i praktyczne wsparcie, dzięki którym przystosowanie się do nowej sytuacji będzie łatwiejsze.
Zwróć się o pomoc do psychologa lub psychiatry
Jeśli nie wystarcza nam wsparcie bliskich albo nie mamy w swoim otoczeniu takich osób, zawsze możemy zwrócić się o pomoc do psychologa lub psychiatry. Każdy ma prawo do otrzymania pomocy, nie ma w tym nic złego i nie świadczy o naszej słabości.
Nie wstydź się płaczu
„Płacz jest oczyszczający, daje dużą ulgę, rozładowuje stres, powoduje uwalnianie emocji na zewnątrz. Jeśli tylko ktoś potrafi płakać, to należy to robić. Umiejętność płaczu to wcale nie jest oczywista i prosta sprawa” – tłumaczy Anna Sawicka, psycholożka i psychoterapeuta oraz ekspertka Akademii Esthima.
Zadbaj o aktywność fizyczną
Dzięki aktywności fizycznej wzrasta u nas poziom endorfin i serotoniny, czyli podnosi się poziom szczęścia. Z przeprowadzonych badań wynika, że przy obniżonym nastroju najbardziej skutecznymi ćwiczeniami są ćwiczenia aerobowe (takie jak zwykły spacer czy jazda na rowerze) oraz rozciągające (jak joga).
Wykorzystaj techniki relaksacyjne i ćwiczenia oddechowe
Dla uspokojenia emocji i odprężenia możemy korzystać z techniki relaksacyjnej Jacobsona albo stosować trening autogenny Schultza. Ukojenie mogą przynieść także ćwiczenia oddechowe.
Ćwicz skupienie
Wartościowe mogą okazać się kolorowanki dla dorosłych – to bardzo dobra metoda rozładowująca emocje.
Prowadź dziennik
Prowadzenie pamiętnika czy dziennika jest sposobem na zrozumienie doświadczanych zmian i emocji. Patrzenie wstecz na wczesne zapisy może uświadomić nam, jak zmieniały się nasze priorytety i cele, a także jak opanowaliśmy zdolność radzenia sobie.
Zmień otoczenie
Zmiana otoczenia i wyjazd, chociaż na kilka dni może być bardzo dobrym pomysłem. Pozwoli na złapanie oddechu i dystansu do smutnych wydarzeń, w których uczestniczyliśmy.
Sprawdź: Jak upamiętnić ukochane zwierzę?
Sprawdź: Grupa wsparcia dla osób po stracie zwierzęcia “Łąki Wspomnień”
Żałoba po stracie ukochanego zwierzęcia może być bardzo trudnym okresem w życiu każdego zwierzęcego opiekuna. Osoba pogrążona w żałobie cierpi i może nie być w stanie funkcjonować tak samo, jak przed okresem żałoby. Należy okazać jej wsparcie, a jeśli pojawi się taka potrzeba, pomóc w poszukiwaniu specjalistycznej pomocy.
Bibliografia (dostęp z dnia 2.06.2025):
- NHS – Grief after bereavement or loss, 15.10.2019; online: https://www.nhs.uk/mental-health/feelings-symptoms-behaviours/feelings-and-symptoms/grief-bereavement-loss/
- Harvard Health Publishing – Harvard Medical School, Ways to support someone who is grieving, 18.07.2019; online: https://www.health.harvard.edu/mind-and-mood/ways-to-support-someone-who-is-grieving
- Karolina Kramkowska, Żałoba, życie po stracie, wykład otwarty Poradnia Synergia, 24 marca 2022 r.
- Kamila Midor, Jak rozmawiać o śmierci i stracie z osobą w żałobie?, Instytut Dobrej Śmierci, 09.11.2022
- Basia Czyżewska, Vogue Polska, Anja Franczak: Przyjąć śmierć, 1.11.2021; online: https://www.vogue.pl/a/anja-franczak-przyjac-smierc
- Speaking Grief: https://speakinggrief.org
- Lap of Love Resources
- materiały online Akademia Esthima
